Kraków i jego dziedzictwo

Kraków w UNESCO i w OWHC

Kraków z roku na rok staje się coraz popularniejszym miejscem organizowania ważnych – nie tylko w krajowej perspektywie – międzynarodowych konferencji i kongresów. Kraków staje się przestrzenią międzynarodowej debaty w ważnych sprawach. Tak też będzie przy okazji zbliżającego się 15. Światowego Kongresu Organizacji Miast Światowego Dziedzictwa. W dniach od 2 do 5 czerwca 2019 r. gościć będziemy przedstawicieli blisko 300 miast świata. Są to ośrodki z wszystkich kontynentów, których zabytkowe centra, zabytki lub bezcenne obiekty architektury wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Spotkanie członków tej organizacji odbywa się co dwa lata i w tej części Europy odbędzie się po raz pierwszy. Kraków zdobył przywilej organizacji tego prestiżowego wydarzenia prezentując swoje doświadczenia w organizowaniu podobnej skali przedsięwzięć o międzynarodowym znaczeniu, jak również pokazując swoje atuty, jako dynamiczny ośrodek miejski, który z szacunkiem i szczególną troską podchodzi do swojego dziedzictwa. Nie bez znaczenia była także atrakcyjność turystyczna Krakowa, zwłaszcza że tematem kongresu jest relacja pomiędzy dziedzictwem a turystyką.

Kraków to najbardziej rozpoznawalne polskie miasto, jedno z dwóch pierwszych (obok Quito w Ekwadorze) na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO już w 1978 r., dawna stolica Polski, Europejskie Miasto Kultury 2000, Miasto Literatury UNESCO w Sieci Miast Kreatywnych, członek wielu prestiżowych organizacji międzynarodowych.

Historyczne Centrum Krakowa zostało uznane przez UNESCO za wyróżniający się w skali Europy i świata układ urbanistyczny, za wspaniały przykład tysiącletniego nawarstwiania się dziedzictwa materialnego, niematerialnego i tradycji kultury. W 1978 r. Kraków popadał w ruinę. Dostrzeżenie jego znaczenia na arenie międzynarodowej, uznanie dziedzictwa Krakowa za wspólne dobro ludzkości było decyzją historyczną i kluczową dla rozpoczęcia ochrony zabytków miasta.

Bez wątpienia Kraków doskonale wykorzystał swój historyczny moment inwestując równolegle w odnowę zabytków, rewaloryzację dziedzictwa, rewitalizując – często przy udziale środków unijnych – wiele istotnych dla dziedzictwa elementów tkanki miejskiej. Dziś Kraków, którego sercem jest układ urbanistyczny niezmieniony od XIII w. jest współczesnym miastem europejskim, ośrodkiem uniwersyteckim i centrum nowoczesnych technologii. I choć w Krakowie „czas płynie inaczej” jak mówią mieszkańcy – historyczne centrum to nie muzealny skansen, lecz tętniące życiem niemal przez całą dobę miejsce spotkań mieszkańców i turystów.

 

Turystyczny Kraków

Miasto, które – ze względu na zabytki – odwiedza 29, 1% turystów, a 17,9 % przejeżdża tutaj na odpoczynek, odnotowuje stale narastający ruch turystyczny. W 2018 r. Kraków odwiedziło 13,5 mln turystów – jak wynika z danych Małopolskiej Organizacji Turystycznej, która przeprowadziła badania dla Urzędu Miasta Krakowa. To wzrost o 600 tysięcy w porównaniu z rokiem 2017. W gronie osób, które w tym roku odwiedziły Kraków, było 10 mln 400 tys. turystów krajowych i 3 mln 100 tys. obcokrajowców.

Turystyka, w której znajduje zatrudnienie blisko 10% wszystkich pracujących w naszym mieście, stanowi ważne źródło rozwoju ekonomicznego i promocji miasta. Powoduje jednak także charakterystyczne dla atrakcyjnych kierunków turystycznych napięcia, jakimi są m.in. zjawisko wynajmu tymczasowego mieszkań skutkujące wyludnianiem się centrum i rozpraszaniem lokalnej społeczności poza śródmieściem, wzrost stawek czynszowych, popularyzację taniej turystyki i bardzo powierzchownego odkrywania Krakowa. Odnotowuje się także często spadek jakości usług, tanie pamiątkarstwo, obecność globalnych marek turystycznych w centrach miast, a także bardzo negatywne zjawisko zacierania się kolorytu i lokalnego pejzażu kulturowego.

Kraków próbuje od lat wdrażać rozwiązania służące regulowaniu ruchu turystycznego, a także poddaje dyskusji potrzebę harmonijnego zrównoważonego zarządzania turystyką, m.in. poprzez odpowiednie profilowanie oferty, politykę rozpraszania uwagi gości w Krakowie poza ścisłe centrum Krakowa i na Region Małopolski – promocję wszystkich historycznych dzielnic i obszarów miasta, tworzenie nowych atrakcji turystycznych i muzeów poza ścisłym centrum miasta. Podczas konferencji „Mieszkańcy a odwiedzający – w poszukiwaniu jakości i komfortu”, zorganizowanej w 2018 r. pod patronatem OWHC, miasto rozpoczęło cykl debat i konferencji uruchamiając wieloletni program „Miasta Historyczne 3.0”. Przyznanie stolicy Małopolski organizacji 15. Światowego Kongresu OWHC jest zatem kolejną okazją do dyskusji na ważne współczesne problemy poświęcone relacji dziedzictwo i turystyka, a także sposobnością do podkreślenia dotychczasowych osiągnięć i wymiany cennych doświadczeń.

 

Czym jest UNESCO?

UNESCO to skrót od ang. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, czyli Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury. Została utworzona tuż po II Wojnie Światowej, w 1946 r., a jej podstawowym celem jest wspieranie współpracy międzynarodowej w dziedzinie kultury, sztuki i nauki, a także wzbudzanie szacunku dla praw człowieka, bez względu na kolor skóry, status społeczny i religię. Członkami są państwa – obecnie (2019) są 193 kraje. Przystępując do UNESCO zobowiązują się do ochrony obiektów dziedzictwa kulturowego, zapewnienia rozwoju poszczególnych kultur w świecie, wspierania sztuki niekomercyjnej w czasach kultury masowej i globalizacji poprzez znajdowanie rozwiązań systemowych i do wielu innych wytycznych związanych z deklaracjami organizacji. UNESCO podnosi wagę ochrony fenomenów kultury zagrożonych zniknięciem (języki, zwyczaje, obrzędy), i wszelkich wytworów kultury, jako wspólnego dziedzictwa ludzkości.

Jednym z ważniejszych dokumentów UNESCO jest Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego, uchwalona w 1976 r., która ustanawia ochronę dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego o wyjątkowej powszechnej wartości, m.in. przez nadawanie międzynarodowego statusu ochrony i poprzez wpisanie na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Obiekty, miasta, obszary natury, ale także tradycje niematerialne wpisane na Listę UNESCO są uznane za wspólne dobro ludzkości.

Na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO trafiają unikatowe, lub choćby wyjątkowe obiekty kulturowe i przyrodnicze. Wpis jest równoznaczny z objęciem ich szczególną ochroną. Do tej pory na liście znalazło się 1031 obiektów zgłoszonych przez państwa ze wszystkich kontynentów. 15 z nich znajduje się na terenie Polski, z czego 5 w Małopolsce.

Kraków – jak już było powiedziane – znalazł się wśród pierwszych 12 obiektów wpisanych na Listę UNESCO już w 1978 r. W obręb obszaru objętego opieką tej międzynarodowej organizacji znalazło się Stare Miasto w Krakowie: średniowieczny Rynek, rozchodzące się od niego uliczki i obręb Plant, Wzgórze Wawelskie i Stradom, a także wielokulturowy Kazimierz. Znaczenie tego wpisu często umyka samym Krakowianom. Tymczasem przyniósł on nie tylko międzynarodową rozpoznawalność Polski i polskiej kultury, sprawił, że Kraków pozostaje jedną z najsilniejszych marek polskich i najchętniej odwiedzanym miastem turystycznym w Polsce, ale jednocześnie spowodował konieczność odnawiania i inwestowania w zabytkowe centrum miasta. Powstały systemy, fundusze i narzędzia wspierania rewaloryzacji i odnowy zabytków Krakowa, m.in. poprzez mechanizm Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa. Kraków został wpisany na listę równocześnie z Quito w Ekwadorze, które podobnie jak Kraków jest bardzo aktywnym członkiem sieci OWHC, a jego władze odwiedzą Kraków w pierwszych dniach czerwca.

Na liście UNESCO znajduje się także pobliska Kopalnia Soli w Wieliczce (od 1978) wpis poszerzony o Kopalnię Soli w Bochni i Zamek Żupny w Wieliczce (w 2013), Auschwitz-Birkenau. Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady (1979), Puszcza Białowieska (1979), Stare Miasto w Warszawie (1980) i Zamościu (1992), Średniowieczny Zespół Miejski Torunia (1997), Zamek krzyżacki w Malborku (1997), Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy (2001), Kalwaria Zebrzydowska: manierystyczny zespół architektoniczny i krajobrazowy oraz park pielgrzymkowy (1999), Drewniane kościoły południowej Małopolski:

Binarowa, Blizne, Dębno, Haczów, Lipnica Murowana, Sękowa (od 2003), Park Mużakowski, Hala Stulecia we Wrocławiu (2006), Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat, a od 2017 r. także Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku w Tarnowskich Górach oraz system gospodarowania wodami podziemnymi – wpis dokonany podczas 41. Sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO w Krakowie.

Ostatnim sukcesem Krakowa było wpisanie jednej z jego ważnych tradycji rzemieślniczych i artystycznych, szopkarstwa krakowskiego na listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości. 9 listopada 2018 r. szopkarstwo krakowskie zostało wpisane na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO.

 

Czym jest tytuł Miasta Kreatywnego UNESCO?

UNESCO posiada wiele programów i deklaracji propagujących wartości ochrony i pobudzania różnorodności kulturowej. W 2004 r. powstała Sieć Miast Kreatywnych UNESCO, której celem jest wspieranie rozwoju ekonomicznego, społecznego i kulturalnego miast opartego na zasadach trwałego i zrównoważonego rozwoju UNESCO. Przyłączając się do Sieci miasta potwierdzają swoje zobowiązanie do rozwijania partnerstwa, promowania kreatywności, dzielenia się najlepszymi praktykami i wzmacniania uczestnictwa mieszkańców w życiu kulturalnym.

Koncepcję creative city zaproponował w latach 80. Charles Landry, brytyjski urbanista i ekspert w zakresie zrównoważonego rozwoju miast i wykorzystywania wyobraźni i kreatywności w polityce miejskiej. Celem programu Miast Kreatywnych jest zwiększenie świadomości społecznej na temat znaczenia kultury i jej prorozwojowego potencjału w różnych segmentach życia społecznego, w tym również w gospodarce.

Sieć Miast Kreatywnych UNESCO obejmuje siedem dziedzin kreatywności: rzemiosło i sztuka ludowa, wzornictwo, film, gastronomia, literatura, muzyka oraz sztuka mediów.

Obecnie Sieć zrzesza 180 miast reprezentujących różne pola aktywności kulturalnej. W roku 2013 tytuł Miasta Kreatywnego w dziedzinie literatury uzyskał Kraków, był pierwszym miastem słowiańskim i drugim nieanglojęzycznym w Sieci. Prezydent Krakowa Jacek Majchrowski zaprosił inne miasta polskie do dołączenia do tej Sieci i zadeklarował współpracę. W 2015 tytuł kreatywnego miasta UNESCO otrzymały Katowice – w dziedzinie muzyki, a w 2017 Łódź – w dziedzinie filmu.

 

Organizacja Miast Światowego Dziedzictwa

OWHC (skrót od ang. Organization of World Heritage Cities) – Organizacja Miast Światowego Dziedzictwa – to międzynarodowa, pozarządowa organizacja, założona 8 września 1993 r. w marokańskim mieście Fez. Obecnie zrzesza ponad 300 miast wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Naturalnego UNESCO. Jest to organizacja działająca na poziomie ośrodków miejskich wszystkich kontynentów. Wspiera działania UNESCO i samorządów rozmaitych państw w działaniu na rzecz zachowania dziedzictwa dla przyszłych pokoleń i dla wymiany doświadczeń pomiędzy miastami. Członkowie organizacji OWHC wypracowują rozwiązania ułatwiające zarządzanie miastami wpisanymi na listę UNESCO, Wymieniają się doświadczeniami, porównują swoje osiągnięcia, wypracowują wspólne dokumenty i projekty. Szczególne znaczenie dla miast ma rozpowszechnianie nowych rozwiązań umożliwiających pełniejszą ochronę dziedzictwa kulturalnego.

Siedziba zarządu Organizacji Miast Dziedzictwa Światowego znajduje się w Québecu (Kanada), zaś programy realizowane są przez osiem sekretariatów regionalnych (przyporządkowanych konkretnym obszarom geograficznym). Kraków należy do OWHC od 1995 r., wśród innych polskich miast w sieci zrzeszone są także Warszawa, Zamość, Toruń. Wraz z innymi miastami naszego regionu, (m.in. Wilno, Lwów, Baku, Budapeszt, Wiedeń) – Kraków działa w Sekretariacie Europy Środkowej i Wschodniej z siedzibą w Budapeszcie.

 

Partnerstwo na rzecz dziedzictwa Krakowa

#KrakowHeritage

Kraków od lat angażował się w międzynarodowe projekty edukacyjne, badawcze, konferencje i kongresy zorientowane na tematykę dziedzictwa. Głos Krakowa jest coraz wyraźniej słyszalny na forum najważniejszych miast historycznych świata. Wysoka świadomość samorządu, mieszkańców, działalność ruchów miejskich, ekspertów, specjalistów od zarządzania miejscami światowego dziedzictwa to niezbędny warunek w wieloaspektowym i wielostronnym podejściu do tematyki zarządzania miastami zabytkowymi.

Za przygotowanie programu naukowego kongresu Organizacji Miast Światowego Dziedzictwa OWHC odpowiada prof. Jacek Purchla, wieloletni dyrektor Międzynarodowego Centrum Kultury i Przewodniczący Polskiego Komitetu ds. UNESCO, a w sesjach plenarnych i debatach wystąpią reprezentanci wszystkich kontynentów i cenieni eksperci.

W organizację Kongresu OWHC zaangażowały się nie tylko wydziały miasta, ale także instytucje kultury, służby konserwatorskie, organizacje pozarządowe, samorządowców, przedsiębiorców, pasjonatów dziedzictwa, pedagogów i sektor edukacji. Przy okazji przygotowań do kongresu zapadły ważne decyzje, m.in. związane z integrowaniem działań wokół dziedzictwa przez Instytut Kultury Willa Decjusza – nowo powołaną instytucję miejską, zlokalizowaną w renesansowej Willi Decjusza. Wśród wielu ważnych celów dla miasta, promocji wartości europejskich, pełnienia funkcji rezydencjalnej dla pisarzy i twórców – jednym z obszarów aktywności działalności Instytutu jest edukacja kulturalna i edukacja w obszarze dziedzictwa.

Kraków rozpoczął proces scalania narzędzi komunikacji, również po to, aby skuteczniej docierać z pogłębionym przekazem na temat dziedzictwa do gości zagranicznych. Na fali wielomiesięcznych przygotowań do kongresu powstał m.in. angielsko-polski blog #krakowheritage, z pogłębioną czasem nieoczywistą perspektywą spojrzenia na Kraków, jego zabytki i inne miasta OWHC.

Od kilku miesięcy odbywają się też spotkania tzw. Okrągłego Stołu ds. Dziedzictwa – regularnych narad przedstawicieli różnorodnych sektorów kultury i nauki. Eksperci, urzędnicy, aktywiści społeczni – jednym słowem mieszkańcy Krakowa – rozmawiają, m.in. o sposobach równoważenia elementów rozwoju miasta i zachowaniu jego różnorodności, ochrony dziedzictwa, redukcji zanieczyszczenia powietrza w kontekście ochrony zabytków, programów ochrony lokalnego pejzażu, wytycznych Parku Kulturowego, a nawet nt. ustanowienia podatku turystycznego w Krakowie.

Podczas samego kongresu krakowskie instytucje kultury zaprezentują festiwal tradycji, w który zaangażowane będą grupy rekonstrukcyjne, grupy taneczne, orkiestry i chóry, krakowskie cechy, bractwa, muzea. Kraków przemierzał będzie specjalny tramwaj dziedzictwa. Przewidziano także szereg kampanii społecznych i informacyjnych, a także filmów z udziałem mieszkańców Krakowa prezentujących różne twarze dziedzictwa: zawody tradycyjne i współczesne, przedstawicieli różnych zawodów i grup wiekowych. Krakowianie są dumni ze swojego miasta. Tylko w tym roku obchodzimy 120. rocznicę otwarcia Muzeum Krakowa i 70. rocznicę powstania Nowej Huty. Liczne oddziały najstarszego miejskiego muzeum opowiadają Kraków z wielu perspektyw i odkrywają kolejne skarby i nieznane potencjały miasta. Kampania promocyjna Muzeum Krakowa, świętującego swój jubileusz, pod hasłem: #jestemKrakow – wskazuje na znaczenie zaangażowania mieszkańców w pielęgnowanie tradycji lokalnych i podsyca lokalną dumę z ich różnorodności.

Kongres daje zatem impuls do współdziałania wielu instytucji i samych mieszkańców na rzecz ochrony specyficznego dla Krakowa pejzażu miejskiego: jego piękna, unikalności, bogactwa tradycji, a także mądrego i zrównoważonego rozwijania turystyki w myśl zasady takiego działania, które zaspokaja obecne potrzeby, nie zagrażając zdolności przyszłych pokoleń do zaspokajania własnych potrzeb” (Raport Światowej Komisji ds. Środowiska i Rozwoju, 1987).

Kampania społeczna – tramwaj Dziedzictwo to my!

Od maja do końca 2019 r., w ramach kampanii społecznej promującej dziedzictwo, po ulicach miasta będzie jeździł tramwaj, prezentujący hasła – myśli, wypracowane podczas Okrągłych Stołów – o wadze dziedzictwa Krakowa dla mieszkańców i uwrażliwiający cudzoziemców na różne aspekty dziedzictwa, ważne także z perspektywy mieszkańców.

Młodzi Krakowianie dla dziedzictwa – wybrane inicjatywy

Wśród tych licznych inicjatyw warto szczególnie wymienić propozycje przeznaczone dla młodych krakowian, organizowane – zresztą co roku – m.in. przez Kancelarię Prezydenta Urzędu Miasta Krakowa. W tym roku był to konkurs plastyczny #KRAKÓWmojedziedzictwo, kierowany do dzieci i młodzieży w wieku od 8 do 16 lat, który miał na celu rozwijanie artystycznej wrażliwości i kreatywności w myśleniu o dziedzictwie kulturalno-historycznym Krakowa, a także promowanie naszego miasta w kraju i na świecie. Krakowscy uczniowie podzielili się osobistym spojrzeniem na swoje miasto – efektem są „Pocztówki z Krakowa”, które – m.in. będą rozsyłać do swoich rodzin i przyjaciół na całym świecie uczestnicy Kongresu OWHC. I tak, nasza mała ojczyzna, pełna rodzinnych wspomnień jej mieszkańców, interesujących historii i urokliwych zakątków, gdzie mamy szczęście żyć, pokazujemy całemu światu.

Spośród blisko 100 nadesłanych prac jury nagrodziło: Aleksandrę Terlecką, Milenę Kuśnierczyk, Apolonię Ślusarczyk, Jakuba Kozoduja, Patrycję Marzec, Apolonię Furmańczyk, Milenę Wierdak, Klaudię Stachurską i Kamilę Jezierną. Wyróżnienia w konkursie otrzymali: Maksymilian Jaworski, Margit Stasyuk, Antoni Jaworski, Lena Litka, Emilia Pałac i Adelajda Kawałkowska. Oczywiście w projekt zaangażowani byli też nauczyciele i opiekunowie plastyczni, reprezentujący następujące szkoły: SP nr 4, SP nr 8, SP nr 25, SP nr 85, SP nr 88, SP nr 156, ZSO nr 53, SP im. P. Michałowskiego, SP nr 98 i 107 z oddziałami integracyjnymi, OSM I st. im. Ignacego Paderewskiego oraz Międzynarodową Szkołę w Krakowie. 23 lutego 2019 r., w holu kamiennym krakowskiego magistratu odbył się wernisaż wystawy prac konkursowych, podczas którego dzieciom wręczono dyplomy i upominki. A najcenniejszym efektem konkursu są piękne pocztówki, które po całym świecie będą opowiadać Kraków oczami jego młodych mieszkańców.

 

Gdybyś miał jeden dzień w mieście światowego dziedzictwa

Innym związanym z celami OWHC projektem jest międzynarodowy konkurs na produkcję filmową zainicjowany przez Organizację Miast Światowego Dziedzictwa (OWHC). Jest on organizowany w dwóch grupach wiekowych: dla młodzieży w wieku od 14 do 17 lat oraz od 18 do 21 lat i na dwóch poziomach: lokalnym i międzynarodowym.

Poziom lokalny już się zakończył. Zadaniem uczestników było nakręcenie maksymalnie 5-minutowego filmu na temat miasta światowego dziedzictwa, w którym mieszkają. Zwycięzcami zostali:

  • w kategorii 14 do 17 lat: Jan Dąbek wraz z Julią Szałowską i Kacprem Komendą – za znakomitą jakość produkcji i montażu, szerokie spojrzenie na dziedzictwo w Krakowie oraz prezentację bogactwa kultury Krakowa
  • w kategorii 18-21 lat: Laura Basiaga za pokazanie energii Miasta i jego Mieszkańców oraz wyjątkowości Krakowa, w którym to, co stare, historyczne ściśle łączy się z młodym i nowatorskim.

Zwycięskie filmy zostały zgłoszone do kolejnego etapu, którego organizatorem jest OWHC. Przewidziano w nim 2 nagrody: 1500 CAD (w kategorii wiekowej 14-17 lat) oraz 3000 CAD (w kategorii wiekowej 18-21 lat). Ogłoszenie wyników konkursu międzynarodowego odbędzie się w czasie 15. Kongresu Organizacji Miast Światowego Dziedzictwa w Krakowie, w czerwcu br.

Filmy zgłoszone do etapu międzynarodowego będą promować Kraków na stronie internetowej OWHC i stronie Kongresu: www.owhc2019krakow.org.

Obydwa konkursy to jedne z wielu przykładów oddziaływania organizacji nie tylko na poziomie integracji środowiska eksperckiego, ale także głębokiego zaangażowania mieszkańców, szkół i dzieci i młodzieży. Indywidualne spojrzenie, połączone z artystyczną ekspresją i użyciem technologii pokazuje, jak ważna jest praca na wartościach OWHC i UNESCO z młodym pokoleniem Krakowian.