Kraków w regionie

Kraków, ponadtysiącletnie miasto Królów Polski, stolica kulturowa kraju i centrum międzynarodowej turystyki jest zarazem sercem Małopolski. Niezwykłe bogactwo historyczne, kulturowe, krajobrazowe i przyrodnicze tego regionu sprawiają, że jest ona dla Polski czymś znacznie więcej niż tylko jednym z szesnastu województw.

Pomimo niewielkich rozmiarów obszar ten wyróżnia się bogatym i różnorodnym krajobrazem naturalnym. Od południa Małopolska jest zamknięta pasmami gór: wyznaczającymi południową granicę Polski Tatrami – najwyższym łańcuchem Karpat, Pieninami przeciętymi malowniczym przełomem Dunajca i łagodnymi wzgórzami Beskidów.

Północna, wyżynna część krainy, pokryta jest bogactwem form jurajskich, wapiennych skał i jaskiń. Na zachodzie Małopolski leży jedyna w Polsce pustynia, a aż 25% regionu pokryte jest lasami. Tutejsze warunki naturalne dają schronienie dla rozmaitych gatunków zwierząt – w Tatrach można spotkać między innymi niedźwiedzie brunatne, kozice czy świstaki; leżąca nieopodal Krakowa Puszcza Niepołomicka jest domem m.in. dla żubrów, łosi czy czarnych bocianów. Szczególne walory przyrodnicze Małopolski dały w XIX wieku początek polskiej turystyce krajoznawczej i rozwojowi podgórskich kurortów uzdrowiskowych jak Krynica i Piwniczna. O randze środowiska przyrodniczego Małopolski świadczy to, iż znajduje się tam aż 6 z 23 polskich parków narodowych.

Bujności naturalnej regionu odpowiada niezwykłe bogactwo jego krajobrazu kulturowego.

Małopolska jest wypełniona zakładanymi w średniowieczu nad brzegami rzek miastami, niewielkimi miasteczkami i wsiami, majestatycznymi zamkami czy leżącymi w odosobnieniu klasztorami, stanowiącymi wielowarstwowe i zróżnicowane świadectwo rozwijanej tu od ponad tysiąca lat cywilizacji. Region jest pełen wspaniałych, a często także unikatowych zabytków architektury – co dziesiąty z polskich zabytków leży w Małopolsce. Mimo iż główną rolę w regionie zawsze pełnił Kraków, w którym wciąż można podziwiać zarówno obiekty z pogańskiego okresu przedpaństwowego, jak i najstarsze w kraju relikty chrześcijańskiej architektury przedromańskiej, to również liczne inne miejsca krainy zasługują dzięki swemu dziedzictwu na uwagę. W Małopolsce można odnaleźć jedne z najdalej wysuniętych na wschód zabytków romanizmu – pierwszego ogólnoeuropejskiego stylu architektonicznego. Prowadzona od XIII wieku akcja lokacji miast pozostawiła po sobie wciąż zachowane układy urbanistyczne, a dojrzałe średniowiecze i sztuka gotycka dalej kształtują obraz tutejszego krajobrazu. W Krakowie powstały najwybitniejsze w Polsce przykłady architektury renesansowej, z Kaplicą Zygmuntowską i pałacem królewskim na czele. Tworzący początkowo dla dworu królewskiego architekci wpłynęli na zadomowienie się sztuki odrodzenia i baroku w całym regionie – w Szymbarku, Niepołomicach, Nowym Wiśniczu, Pieskowej Skale i wielu, wielu innych miejscach.

Małopolska obfituje jednak nie tylko w zabytki typowe dla całej cywilizacji europejskiej. Wyjątkowym elementem jej dziedzictwa jest bogaty zespół typowego dla regionu budownictwa drewnianego, którego poszczególne przykłady sięgają swą historią czasów średniowiecznych.

Ten typ architektury rozwijany był aż do początków XX wieku, dając owoc między innymi w postaci jednego z „polskich stylów narodowych” – budownictwa zakopiańskiego. Region ten jest także najważniejszym w Polsce obszarem pielgrzymek religijnych, które koncentrują się na miejscach związanych z papieżem Janem Pawłem II – jego rodzinnych Wadowicach, manierystycznym kompleksie w Kalwarii Zebrzydowskiej i Sanktuarium Bożego Miłosierdzia w krakowskich Łagiewnikach, przyciągających co roku miliony odwiedzających. Na przestrzeni wieków regionalna kultura była wzbogacana o wpływy licznych mniejszości narodowych, etnicznych i wyznaniowych. Najważniejszą z tych grup, do których zaliczali się m.in. Ormianie, Romowie i Łemkowie, byli Żydzi, których dziedzictwo można spotkać nie tylko na krakowskim Kazimierzu, ale praktycznie w całym województwie. Małopolska była od XVIII wieku miejscem szczególnego rozwoju chasydyzmu, którego ważny ośrodek mieścił się w Bobowej.

Małopolska została w olbrzymim stopniu naznaczona piętnem XX wieku. To tu miała miejsce jedna z największych batalii I WŚ – bitwa pod Gorlicami, której śladem jest ponad 400 międzynarodowych cmentarzy wojennych. Szczególnie tragiczne piętno odcisnęła na regionie II WŚ, w trakcie której naziści wymordowali, oprócz licznych Polaków, większość przedstawicieli mniejszości, z Żydami na czele. To w Małopolsce powstał m.in. niemiecki obóz zagłady Auschwitz Birkenau, stanowiący do dziś najwymowniejszy symbol horroru totalitaryzmów XX wieku.

Niezwykle bogate i zróżnicowane dziedzictwo materialne Małopolski ma znaczenie przekraczające granice regionu – aż 14 obiektów położonych na terenie województwa znalazło się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO, w tym historyczne centrum Krakowa i Kopalnia Soli w Wieliczce są na liście od samego początku jej funkcjonowania w 1978 roku.

Kultura materialna jest tu scenografią dla wciąż kultywowanego, mającego wiele odmian dziedzictwa niematerialnego. Krakowskie szopkarstwo, hejnał i pochód Lajkonika znajdują swoje odpowiedniki w innych mikroregionach województwa – w żywym folklorze różnych grup góralskich, procesjach wielkanocnych w Kalwarii Zebrzydowskiej, barwnych tradycjach Lipnicy Murowanej czy Zalipia. Niematerialne dziedzictwo kulturowe, również grup, które w wyniku katastrofy II WŚ są już w Małopolsce prawie nieobecne, jest popularyzowane i celebrowane dzięki licznym festiwalom, takim jak Festiwal Kultury Żydowskiej w Krakowie, Tabor Pamięci Romów odbywający się nieopodal Tarnowa czy Łemkowska Watra w Zdyni, które przyciągają uczestników z całego świata. Ważnym aspektem niematerialnego dziedzictwa małopolski jest również szereg lokalnych tradycji kulinarnych, które stanowią doskonałe odbicie wielokulturowego i pogranicznego charakteru regionu. Małopolska to szczególne miejsce, które od wieków rozwija i pielęgnuje to, co w polskiej kulturze najlepsze, zaś jej serce, Kraków, stanowi nieprzerwanie duchową stolicę kraju. Tu szczególnie jest widoczna pamięć i korzystanie z przeszłości, a tysiącletnie dziedzictwo pozostaje nieustannie żywe i aktualne.

Serdecznie Państwa zachęcamy do podróży po niezliczonych zakątkach, które składają się na tożsamość kulturową tego niezwykłego historycznie i kulturowo regionu.

Zapraszamy do Małopolski!