Zarządzanie na obszarze światowego
dziedzictwa w Krakowie

Halina Rojkowska-Tasak

 

 

W 1978 r. na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO wpisane zostało historyczne centrum Krakowa. Obszar ten obejmował prawie 150 ha: z terenem Starego Miasta lokacyjnego założonego w 1257 r., Wzgórzem Wawelskim, dzielnicami Kazimierz (średniowieczne miasto żydowskie, założone w 1335 r.) i Stradom. Kraków został wpisany na Listę jako jeden z pierwszych 12 obiektów. Wpisu dokonano na podstawie kryterium IV – jako „wybitny przykład zespołu architektonicznego ilustrującego znaczący etap w historii ludzkości”. W 2016 r. Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO przyjął retrospektywną Deklarację Wyjątkowej Uniwersalnej Wartości dla Historycznego centrum Krakowa.

Kraków był silnym ośrodkiem handlowym, rzemieślniczym i artystycznym, a od 1364 r. także uniwersyteckim, skupiającym przedstawicieli różnych narodów. Znajduje się na nim największa ilość obiektów zabytkowych o najwyższych wartościach historycznych i artystycznych w skali kraju. Obszar światowego dziedzictwa jest nadal żywym centrum kulturalnym, administracyjnym, komercyjnym, akademickim i religijnym miasta, zróżnicowanym pod względem ilości i wartości zabytków, tradycji kulturowej, statusu społecznego mieszkańców. Jest najczęściej odwiedzanym przez turystów (ponad 13 mln. rocznie) miastem w Polsce. Bogactwo zachowanego dziedzictwa i wysoka ranga miasta w skali kraju wymagają wielokierunkowego podejścia w procesie zarządzania.

Obszar światowego dziedzictwa jest objęty prawną ochroną konserwatorską poprzez wpis do rejestru zabytków zarówno układów urbanistycznych, jak i poszczególnych obiektów. Obiekty mniej wartościowe ujęte są w ewidencji zabytków. Od 1994 r. obszar ten objęty jest także dodatkową formą ochrony, jaką jest pomnik historii (Zarządzenie Prezydenta RP z 8 września  1994 r.).

Wokół obszaru wpisanego na Listę wytyczona została strefa buforowa, zatwierdzona w 2010 r. Utworzono ją w znacznej części na zabytkowym terenie pomnika historii. Strefa pokrywa się z układami urbanistycznymi dziewiętnastowiecznego Krakowa oraz dawnego miasta Podgórze założonego przez Austriaków w 1792 r. na prawym brzegu Wisły. Obejmuje też północny odcinek bulwarów wiślanych, skąd rozciąga się widok na panoramę miasta. Wpisanie do rejestru zabytków historycznych układów urbanistycznych umożliwia ograniczenia inwestycji o dużych gabarytach, ingerujących w widoki na obszarze UNESCO. Strefa buforowa daje szerokie możliwości ochrony zapewnione przez akty prawa miejscowego, zwłaszcza miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego, parki kulturowe i plany zarządzania.
Od czasu przemiany ustrojowej i powstania samorządu miejskiego w 1990 r. zmieniła się polityka zarządzania dziedzictwem kulturowym Krakowa. Pojawiły się większe możliwości do wdrażania programów ochrony, konserwacji, rewitalizacji zabytkowych dzielnic miasta i poszczególnych obiektów. Programy te wpisane są w Strategię Rozwoju Miasta, Strategię Rozwoju Kultury, Strategię Rozwoju Turystyki i budują zrównoważony rozwój miasta, podkreślając jego odrębność kulturową. Obszar światowego dziedzictwa objęty został też Lokalnym Programem Rewitalizacji Starego Miasta uchwalonym przez Radę Miasta Krakowa w 2008 r. jako jeden z ważniejszych obszarów w ramach Miejskiego Programu Rewitalizacji. Celem tych programów jest poprawa jakości życia mieszkańców.

Najważniejszym dokumentem wprowadzającym zasady ochrony i zarządzania dziedzictwem jest uchwalony przez Radę Miasta Krakowa w 2010 r. miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego „Stare Miasto”, który obejmuje miasto lokacyjne otoczone Plantami Krakowskimi oraz Wzgórze Wawelskie.

Podstawowym zapisem w planie jest ochrona sylwety miasta poprzez zakaz stosowania dominant architektonicznych. Chroniony jest istniejący układ urbanistyczny z zabudową mieszkalną, sakralną i budynkami użyteczności publicznej, osie widokowe z poszczególnych rejonów Starego Miasta, a szczególnie widoki na Rynek Główny, Drogę Królewską, Wzgórze Wawelskie i znaczące obiekty zabytkowe. Na całym obszarze ustanowiono archeologiczną strefę ochrony konserwatorskiej z uwagi na osadnictwo sięgające wczesnego średniowiecza. Nie chcąc dopuścić do wyludnienia zabytkowego centrum miasta, w budynkach mieszkalno-usługowych ograniczono funkcję usługową do dwóch pierwszych kondygnacji nadziemnych i piwnic. Duży nacisk położony jest na ochronę przestrzeni publicznych, m.in. usunięto parkingi z głównych placów miasta i ograniczono miejsca parkingowe.

W 2010 r. powołany został park kulturowy „Stare Miasto”. Park kulturowy jest dodatkową formą ochrony przewidzianą w Ustawie o ochronie i opiece nad zabytkami, ma on na celu ochronę przestrzeni publicznych przed chaosem i nadmiarem reklam, wprowadza przepisy porządkujące ilość, wielkość i lokalizację szyldów, czasowych reklam, natężenia światła, lokalizację czasowych stoisk, miejsc postojowych, stałych i czasowych imprez. Dla parków kulturowych opracowane są programy planów ochrony i zarządzania. Park kulturowy wprowadzony na obszarze światowego dziedzictwa UNESCO stał się skutecznym narzędziem w jego porządkowaniu, a także podkreślaniu cennych walorów historycznych i kulturowych.

Innym bardzo ważnym instrumentem zarządzania pozwalającym na utrzymanie substancji zabytkowej jest dofinansowywanie prac konserwatorskich i budowlanych przy zabytkach.

Po wpisie Krakowa na listę Światowego Dziedzictwa, w trosce o ratowanie zniszczonych i zaniedbanych zabytków, 18. grudnia 1978 r. powstał Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa (SKOZK), którego działalność skupiła się na odnowie zabytków z obszaru światowego dziedzictwa i polegała na ich finansowaniu przez inne polskie miasta lub zakłady przemysłowe.

18. kwietnia 1985 r. Sejm przyjął ustawę o utworzeniu Narodowego Funduszu Rewaloryzacji Zabytków Krakowa (NFRZK), finansowanego z budżetu państwa. Dysponentem tego Funduszu został SKOZK, który skupia dzisiaj wybitne autorytety środowiska krakowskiego, specjalistów w zakresie ochrony i konserwacji zabytków oraz przedstawicieli władz Krakowa. Rewaloryzacja zabytków w historycznym centrum miasta od początku istnienia Funduszu prowadzona była systematycznie i kompleksowo w obrębie poszczególnych kwartałów zabudowy. W ostatnich latach Fundusz dysponuje kwotą około 30 milionów złotych (ok. 7 milionów EUR) rocznie, z której finansuje się odnowę najcenniejszych zabytków, stanowiących własność Skarbu Państwa, Gminy Miejskiej Kraków, kościołów i związków wyznaniowych oraz właścicieli prywatnych (około 100 zadań dofinansowywanych w wysokości 45%).

Powstanie samorządu miejskiego w 1990 r. i powołanie w jego strukturach Miejskiego Konserwatora Zabytków zintensyfikowało działania związane z zarządzaniem dobrem UNESCO. Do ważnych zadań należy współfinansowanie z budżetu Miasta prac remontowych, konserwatorskich oraz niezbędnych dokumentacji zabytków, które nie są własnością Miasta Krakowa. Od 2003 r., od wejścia w życie nowej Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, pojawiła się ustawowa możliwość przyznawania dotacji na określone prace przy zabytkach dla podmiotów innych niż gminne. W ślad za nią Rada Miasta Krakowa w 2005 r. podjęła stosowną uchwałę. Rocznie dofinansowuje się ok 30 zadań za kwotę około 4 mln rocznie. Pomocą tą objęte zostały głównie remonty elewacji kamienic mieszczańskich i kościołów, a także prace konserwatorskie zabytkowych obrazów i polichromii ściennych w kościołach. Szczególne znaczenie wizerunkowe miały odnowienia ciągu elewacji kamienic w najważniejszych miejscach miasta – w Rynku Głównym, na Drodze Królewskiej (ulice Floriańska, Grodzka), Małym Rynku, elewacji zespołów klasztornych bernardynek i dominikanek, które znajdują się w obrębie miejskich murów obronnych, arsenału miejskiego z flankującymi go basztami, prace w zespołach klasztornych franciszkanów, kanoników regularnych. Remonty elewacji i konserwacje obiektów z obszaru UNESCO są traktowane priorytetowo. Wsparcie uzyskały obiekty istotne dla historii i kultury miasta: konserwacja wielkiego ołtarza z Kościoła Mariackiego (ołtarza Wita Stwosza z 2 poł. XV w.), głównego kościoła parafialnego miasta oraz przebudowa zespołu Muzeum Czartoryskich mieszczącego cenną kolekcję dzieł sztuki. W celu promocji dziedzictwa i zwiększeniu atrakcyjności miasta w porze nocnej, na obszarze historycznego centrum miasta (bez Kazimierza) zrealizowano program iluminacji najcenniejszych zabytków architektury.

Uwaga władz miasta skupia się teraz na dzielnicy Kazimierz, wyludnionej w czasie II wojny światowej na skutek Holokaustu i zaniedbanej w okresie socjalizmu. Od l. 90. XX w. Kazimierz zmienia się w dzielnicę turystyczną i kulturalną. W zniszczonych zabytkowych budynkach powstają hotele, partery i piwnice domów szczególnie w „Mieście Żydowskim” adaptowane są na galerie, sklepy, restauracje, kawiarnie, z ogródkami kawiarnianymi na ulicach. W lokalach tych prowadzona jest działalność kulturalna i artystyczna, odwołująca się również do tożsamości miejsca, co nadaje tej dzielnicy wyjątkowy charakter. Miasto wspiera tę działalność, a szczególnie festiwale organizowane na Kazimierzu, w tym znany na całym świecie, Kultury Żydowskiej organizowany w tym roku po raz 29.

Dla terenu Kazimierza opracowywany jest plan miejscowy i wzorem Starego Miasta planowane jest powołanie parku kulturowego na jego obszarze. Przygotowane są też wytyczne do iluminacji najcenniejszych i charakterystycznych obiektów.

Zintegrowane zarządzanie zasobem zabytków, ze szczególnym uwzględnieniem obszaru światowego dziedzictwa, jest jednym z priorytetów Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami opracowywanego na okres czteroletni i każdorazowo przyjmowanego przez Radę Miasta Krakowa. Obowiązek opracowania programu wynika z Ustawy o ochronie i opiece nad zabytkami, a rolę koordynatora działań zawartych w Programie pełni Miejski Konserwator Zabytków.

!

Należy pamiętać, że wiele wydarzeń ma miejsce w Krakowie o tej porze roku, zdecydowanie zalecamy zarezerwowanie pokoju hotelowego jak najszybciej.

OK